نقد و بررسی انیمه Shakugan no Shana

Shakugan no Shana را می‌شود اصلاً نه به‌عنوان یک انیمه‌ی اکشن یا عاشقانه، بلکه به‌عنوان داستانی درباره‌ی “مصرف شدن انسان‌ها توسط نقش‌هایی که بازی می‌کنند” دید.

تقریباً هیچ‌کس در این انیمه اجازه ندارد فقط “خودش” باشد.

شانا باید Flame Haze باشد.
یو‌جی باید Torch باشد.
دیگران باید شکارچی، محافظ یا هیولا باشند.

و کم‌کم همه آن‌قدر در نقش‌هایشان فرو می‌روند که مرز بین هویت واقعی و وظیفه از بین می‌رود.

شانا شاید واضح‌ترین نمونه‌ی این فاجعه باشد. او از کودکی فقط برای جنگ تربیت شده و تمام ارزشش به توانایی کشتن گره خورده است. برای همین وقتی وارد زندگی روزمره می‌شود، رفتارهایش عجیب به نظر می‌رسد؛ نه چون سرد است، بلکه چون هیچ‌وقت فرصت نداشته “بی‌فایده” باشد.

این یکی از تلخ‌ترین جنبه‌های انیمه است: شانا نمی‌داند چطور بدون هدف بجنگد زندگی کند.

در بسیاری از آثار، شخصیت‌ها از قدرت گرفتن هیجان‌زده می‌شوند، اما در شانا قدرت بیشتر شبیه قفسی زیباست. هرچه شخصیت‌ها قوی‌تر می‌شوند، بیشتر مجبورند از احساسات عادی فاصله بگیرند. انگار جهان داستان فقط به انسان‌هایی اجازه‌ی بقا می‌دهد که بخشی از انسانیتشان را خاموش کرده باشند.

برای همین روابط در این انیمه همیشه ناپایدارند.

هیچ‌کس واقعاً نمی‌داند طرف مقابلش را به‌خاطر خودش دوست دارد یا به‌خاطر نقشی که در زندگی‌اش بازی می‌کند. یو‌جی برای شانا فقط یک پسر معمولی نیست؛ اولین چیزی است که باعث می‌شود او خودش را فراتر از یک سلاح ببیند. و شانا برای یو‌جی فقط عشق نیست؛ اثباتی است که هنوز می‌تواند روی دنیا اثر بگذارد.

عشق در این انیمه بیشتر شبیه وابستگی دو انسان گمشده است تا یک رابطه‌ی رمانتیک آرام.

حتی دشمن‌های داستان هم همین الگو را دارند. Crimson Denizenها فقط هیولا نیستند؛ آن‌ها موجوداتی‌اند که آن‌قدر در میل و هدف خود غرق شده‌اند که دیگر چیزی از فردیتشان باقی نمانده. هرکدام اسیر یک خواسته‌اند، و این خواسته آرام‌آرام جای شخصیت واقعی‌شان را گرفته است.

انگار کل جهان شانا بر پایه‌ی این سؤال ساخته شده: اگر تمام زندگی‌ات صرف یک هدف شود، آیا بعد از رسیدن به آن هنوز “تو” باقی می‌مانی؟

یو‌جی جالب‌ترین پاسخ به این سؤال است. او در طول داستان آرام‌آرام از انسانی عادی به موجودی تبدیل می‌شود که دیگر حتی نگاهش به دنیا شبیه بقیه نیست. اما نکته‌ی ترسناک اینجاست که این تغییر ناگهانی اتفاق نمی‌افتد؛ کاملاً آرام و منطقی پیش می‌رود. انیمه نشان می‌دهد انسان‌ها معمولاً یک‌باره هیولا نمی‌شوند؛ فقط کم‌کم آن‌قدر از احساساتشان فاصله می‌گیرند که دیگر راه برگشتی نمی‌ماند.

و شاید به همین دلیل، یو‌جی در بخش‌های پایانی بیشتر از آن‌که ترسناک باشد، غمگین است.

او نمونه‌ی انسانی است که آن‌قدر تلاش کرده مفید، مهم و تأثیرگذار باشد که در نهایت خودش را گم کرده است.

یکی از چیزهایی که کمتر کسی به آن توجه می‌کند، نقش “نور” در فضای انیمه است. بیشتر صحنه‌های مهم یا در غروب اتفاق می‌افتند یا در شب. دنیا همیشه بین روشنایی و تاریکی معلق است؛ درست مثل شخصیت‌ها که بین انسان بودن و تبدیل شدن به چیزی دیگر گیر کرده‌اند.

حتی آتش هم در این انیمه حس گرما ندارد. شعله‌ها زیبا و خیره‌کننده‌اند، اما بیشتر از آن‌که آرامش بدهند، حس سوختن و فرسایش ایجاد می‌کنند. قدرت در شانا چیزی نیست که انسان را کامل کند؛ چیزی است که آرام‌آرام او را مصرف می‌کند.

و شاید مهم‌ترین نکته‌ی پنهان داستان همین باشد: شانا درباره‌ی شکست دادن دشمن نیست؛ درباره‌ی این است که انسان‌ها چقدر می‌توانند از خود واقعی‌شان فاصله بگیرند، فقط برای این‌که نقشی را که دنیا از آن‌ها می‌خواهد ادامه دهند.

برای همین پایان‌های احساسی انیمه حس عجیبی دارند. شخصیت‌ها کنار هم می‌مانند، اما همیشه این ترس وجود دارد که شاید دیگر همان آدم‌های سابق نباشند.

در نهایت، «شعله‌ی شانا» انیمه‌ای درباره‌ی آتش یا نبرد نیست؛ درباره‌ی انسان‌هایی است که آن‌قدر در وظایف، قدرت و خواسته‌هایشان حل می‌شوند که کم‌کم فراموش می‌کنند قبل از همه‌ی این‌ها چه کسی بودند.

و شاید غم‌انگیزترین حقیقت انیمه این باشد: گاهی انسان‌ها نه به‌خاطر شکست، بلکه به‌خاطر ادامه دادن بیش از حد، خودشان را از دست می‌دهند.